Điểm mới về thuế TNCN theo Thông tư 87/2026/TT-BTC so với Thông tư 111/2013/TT-BTC

Ngày 30/6/2026, Bộ Tài chính ban hành Thông tư 87/2026/TT-BTC, chính thức thay thế Thông tư 111/2013/TT-BTC sau gần 13 năm áp dụng. Điều gây bất ngờ với nhiều kế toán: văn bản mới chỉ có 6 điều, trong khi Thông tư 111 có 5 chương với 30 điều. Nội dung không bị cắt bỏ mà được nâng lên Luật Thuế thu nhập cá nhân 2025 và Nghị định 253/2026/NĐ-CP — nghĩa là từ kỳ tính thuế 2026, doanh nghiệp không thể chỉ đọc một thông tư để tính thuế. Bài viết đối chiếu chi tiết hai văn bản, chỉ rõ từng nội dung của Thông tư 111 hiện nằm ở đâu, và phân tích các thay đổi có tác động tiền thật: ngưỡng người phụ thuộc, hồ sơ chứng minh, biểu thuế 5 bậc và ngưỡng khấu trừ vãng lai.

Vì sao Thông tư 111/2013/TT-BTC được thay thế

Thông tư 111/2013/TT-BTC ngày 15/8/2013 được ban hành để hướng dẫn Luật Thuế thu nhập cá nhân 2007, Luật sửa đổi bổ sung 2012 và Nghị định 65/2013/NĐ-CP. Trong gần 13 năm, đây là văn bản mà mọi kế toán tiền lương đều mở ra đầu tiên khi cần xác định một khoản thu nhập có chịu thuế hay không, một khoản chi có được giảm trừ hay không.

Ngày 10/12/2025, Quốc hội thông qua Luật Thuế thu nhập cá nhân 2025 (Luật số 109/2025/QH15), sau đó được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 09/2026/QH16. Ngày 30/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 253/2026/NĐ-CP thay thế Nghị định 65/2013/NĐ-CP. Cùng ngày, Bộ Tài chính ban hành Thông tư 87/2026/TT-BTC.

Điểm khác biệt căn bản của lần thay thế này nằm ở kỹ thuật lập pháp. Trước đây, phần lớn nội dung có tính quy phạm nằm ở cấp thông tư – tức là ở cấp bộ. Nay các nội dung đó được đưa lên cấp luật và cấp nghị định. Thông tư chỉ còn giữ lại những gì Luật và Nghị định giao lại một cách minh thị.

Với người làm nghề, thay đổi này có hai mặt. Mặt thuận: quy định ổn định hơn, ít bị sửa bằng công văn. Mặt cần lưu ý: thói quen “tra Thông tư 111” phải được thay bằng thói quen tra ba cấp văn bản, và việc trích dẫn căn cứ pháp lý trong hồ sơ, hợp đồng, quy chế nội bộ phải được cập nhật lại toàn bộ.

Đối chiếu tổng thể hai văn bản

Nội dung của Thông tư 111/2013 hiện nằm ở đâu

Đây là bảng tra cứu quan trọng nhất của bài viết. Khi một quy định quen thuộc của Thông tư 111 không còn tìm thấy trong Thông tư 87, điều đó không có nghĩa quy định đã bị bãi bỏ – phần lớn trường hợp là nội dung đã được chuyển lên văn bản cấp cao hơn.

Lưu ý nghiệp vụ

Mọi biểu mẫu, quy chế lương – thưởng, hợp đồng lao động, hợp đồng dịch vụ và văn bản nội bộ đang dẫn chiếu “theo Thông tư 111/2013/TT-BTC” đều cần được rà soát và thay bằng căn cứ pháp lý mới. Việc dẫn chiếu một văn bản đã hết hiệu lực không làm sai số thuế, nhưng thường bị ghi nhận là tồn tại khi thanh tra, kiểm tra và làm suy yếu giá trị chứng minh của hồ sơ.

Ba nội dung Thông tư 87/2026 quy định trực tiếp

Mức thu nhập làm căn cứ xác định người phụ thuộc: từ 1 triệu lên 3 triệu đồng/tháng

Đây là thay đổi có ảnh hưởng rộng nhất trong Thông tư 87/2026 xét về số lượng người lao động chịu tác động.

Ngưỡng 1 triệu đồng/tháng được ấn định từ năm 2013 và giữ nguyên trong suốt 13 năm, trong khi mặt bằng thu nhập và giá cả đã thay đổi đáng kể. Trên thực tế, nhiều trường hợp cha mẹ già có lương hưu thấp, hoặc con đang học có thu nhập làm thêm không đáng kể, vẫn bị loại khỏi diện người phụ thuộc chỉ vì vượt ngưỡng 1 triệu đồng. Việc nâng lên 3 triệu đồng/tháng xử lý trực tiếp nhóm này.

Điểm cần nhấn mạnh với doanh nghiệp: khoản 2 Điều 3 chuyển trách nhiệm xác định điều kiện thu nhập về phía người nộp thuế. Doanh nghiệp tính giảm trừ dựa trên đăng ký của người lao động, nhưng khoản 8 Điều 4 quy định tổ chức chi trả thu nhập có trách nhiệm lưu giữ và cung cấp đầy đủ hồ sơ người phụ thuộc phục vụ thanh tra, kiểm tra, kiểm toán. Nói cách khác, trách nhiệm về nội dung kê khai thuộc về người lao động, còn trách nhiệm về sự đầy đủ của hồ sơ vẫn thuộc về doanh nghiệp.

Hồ sơ xác định người phụ thuộc: thay đổi lớn nhất về thủ tục hành chính

Điều 4 Thông tư 87/2026 viết lại toàn bộ danh mục hồ sơ so với điểm g khoản 1 Điều 9 Thông tư 111/2013. Ba thay đổi mang tính nguyên tắc: thay thế giấy tờ nhân thân bằng thẻ Căn cước, bỏ yêu cầu xác nhận của Ủy ban nhân dân cấp xã, và cho phép cơ quan thuế khai thác cơ sở dữ liệu quốc gia thay cho việc người nộp thuế phải nộp giấy tờ.

Ba điểm doanh nghiệp cần xử lý ngay

• Bỏ mốc 03 tháng nộp hồ sơ chứng minh. Đây là mốc từng gây mất quyền giảm trừ trong nhiều trường hợp thực tế. Từ 01/7/2026, thủ tục đăng ký và thay đổi người phụ thuộc theo pháp luật quản lý thuế; doanh nghiệp cần cập nhật lại quy trình nội bộ và bỏ các cảnh báo, biểu mẫu gắn với mốc 03 tháng cũ.
• Chuẩn hóa tiêu chí “không có khả năng lao động” bằng tỷ lệ suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên. Tiêu chí cũ dựa vào hồ sơ bệnh án nên thiếu thống nhất khi áp dụng. Với hồ sơ người phụ thuộc đã đăng ký trước đây theo hồ sơ bệnh án, doanh nghiệp nên rà soát và bổ sung giấy tờ theo tiêu chí mới.
• Bỏ yêu cầu xác nhận của Ủy ban nhân dân cấp xã đối với người phụ thuộc là cá nhân khác không nơi nương tựa, thay bằng Bảng kê khai về người phải trực tiếp nuôi dưỡng theo mẫu. Đây là nhóm hồ sơ trước đây tốn thời gian nhất và cũng là nhóm bị loại nhiều nhất khi kiểm tra.

Thuế thu nhập cá nhân đối với chuyển nhượng chứng khoán phái sinh

Điều 5 Thông tư 87/2026 hướng dẫn khoản 5 Điều 54 Nghị định 253/2026/NĐ-CP. Thông tư 111/2013 không có quy định riêng cho chứng khoán phái sinh, vì thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam chỉ vận hành từ tháng 8/2017 – tức bốn năm sau khi Thông tư 111 có hiệu lực. Trong giai đoạn trung gian, việc xác định nghĩa vụ thuế đối với loại giao dịch này phải dựa vào văn bản hướng dẫn riêng lẻ.

Nội dung này chủ yếu tác động đến công ty chứng khoán với vai trò khấu trừ và nhà đầu tư cá nhân giao dịch phái sinh. Doanh nghiệp sản xuất – thương mại thông thường ít chịu ảnh hưởng, trừ trường hợp có sử dụng công cụ phái sinh hoặc có người lao động nhận thu nhập liên quan.

Danh mục quy định bị bãi bỏ kèm theo

Ngoài việc thay thế Thông tư 111/2013, khoản 3 Điều 6 Thông tư 87/2026 bãi bỏ thêm năm nhóm quy định. Đây là các văn bản sửa đổi, bổ sung Thông tư 111 qua các năm và đã được đưa vào bộ quy định mới.

Khoản 4 Điều 6 bổ sung nguyên tắc dẫn chiếu động: trường hợp các văn bản quy phạm pháp luật được viện dẫn tại Thông tư này được sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế thì thực hiện theo văn bản sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế đó. Quy định này giúp Thông tư 87 không bị lạc hậu khi hệ thống văn bản nền tiếp tục được điều chỉnh.

Những thay đổi có tác động tài chính trực tiếp, nằm ngoài Thông tư 87 nhưng cùng thời điểm áp dụng

Phần này là nội dung mà doanh nghiệp cần chuẩn bị kỹ nhất. Các thay đổi dưới đây không nằm trong Thông tư 87/2026, nhưng có hiệu lực cùng thời điểm và trực tiếp làm thay đổi số thuế phải nộp cũng như cách vận hành bảng lương.

Mức giảm trừ gia cảnh

Cần lưu ý về lịch sử của con số này: Thông tư 111/2013 khi ban hành quy định mức 9 triệu đồng/tháng cho bản thân và 3,6 triệu đồng/tháng cho mỗi người phụ thuộc. Mức 11 triệu và 4,4 triệu áp dụng từ kỳ tính thuế 2020 theo Nghị quyết 954/2020/UBTVQH14, tức là văn bản gốc của Thông tư 111 đã không còn phản ánh đúng thực tế áp dụng từ nhiều năm trước – một minh chứng nữa cho lý do phải tái cấu trúc khung pháp lý.

Biểu thuế lũy tiến từng phần: từ 7 bậc xuống 5 bậc

Biểu thuế cũ – 7 bậc (Điều 7 Thông tư 111/2013)

Biểu thuế mới – 5 bậc (Luật Thuế thu nhập cá nhân 2025)

Ba thay đổi đồng thời: số bậc giảm từ 7 xuống 5; hai mức thuế suất trung gian 15% và 25% bị loại bỏ, kéo thuế suất bậc 2 từ 15% xuống 10% và bậc 3 từ 25% xuống 20%; ngưỡng khởi điểm của từng bậc được nới rộng, đặc biệt bậc cao nhất 35% chuyển từ mốc trên 80 triệu đồng lên trên 100 triệu đồng.

Ví dụ minh họa

Ví dụ 1 – Người lao động độc thân, lương 40 triệu đồng/tháng, đóng bảo hiểm bắt buộc 10,5% tương ứng 4,2 triệu đồng/tháng, không có người phụ thuộc.

• Theo quy định cũ: thu nhập tính thuế = 40 – 4,2 – 11 = 24,8 triệu đồng. Thuế phải nộp = 20% × 24,8 – 1,65 = 3,31 triệu đồng/tháng.
• Theo quy định mới: thu nhập tính thuế = 40 – 4,2 – 15,5 = 20,3 triệu đồng. Thuế phải nộp = 10% × 20,3 – 0,5 = 1,53 triệu đồng/tháng.
• Chênh lệch: giảm 1,78 triệu đồng/tháng, tương đương giảm khoảng 53,8% số thuế phải nộp – tức khoảng 21,36 triệu đồng cho cả năm.

Ví dụ 2 – Người lao động có 01 người phụ thuộc, lương 25 triệu đồng/tháng, đóng bảo hiểm bắt buộc 2,625 triệu đồng/tháng.

• Theo quy định cũ: thu nhập tính thuế = 25 – 2,625 – (11 + 4,4) = 6,975 triệu đồng. Thuế phải nộp = 10% × 6,975 – 0,25 = 447.500 đồng/tháng.
• Theo quy định mới: thu nhập tính thuế = 25 – 2,625 – (15,5 + 6,2) = 0,675 triệu đồng. Thuế phải nộp = 5% × 0,675 = 33.750 đồng/tháng.
• Chênh lệch: giảm 413.750 đồng/tháng, tương đương giảm khoảng 92,5% số thuế phải nộp.

Hai ví dụ cho thấy tác động không đồng đều: nhóm thu nhập trung bình và nhóm có người phụ thuộc hưởng lợi theo tỷ lệ lớn hơn nhiều so với nhóm thu nhập cao. Đây là điểm doanh nghiệp cần truyền thông rõ với người lao động để tránh kỳ vọng sai lệch về mức tăng thu nhập thực nhận.

Ngưỡng khấu trừ 10% đối với thu nhập vãng lai: từ 2 triệu lên 5 triệu đồng/lần

Việc bổ sung minh thị trường hợp “trả tiền lương, thu nhập khác cho người lao động đã chấm dứt hợp đồng lao động” là điểm đáng chú ý. Đây từng là vướng mắc phổ biến khi doanh nghiệp chi trả lương tháng cuối, tiền phép chưa nghỉ hoặc thưởng cho người đã nghỉ việc, và phải xử lý bằng công văn hướng dẫn từng trường hợp. Nay nội dung đã được quy định trực tiếp trong nghị định.

Cổ phiếu thưởng và cổ phiếu ESOP

Thông tư 111/2013 chỉ có một khoản ngắn tại khoản 11 Điều 26: cá nhân nhận thưởng bằng cổ phiếu chưa phải nộp thuế; khi chuyển nhượng thì khai thuế đối với cả thu nhập từ chuyển nhượng chứng khoán và thu nhập từ tiền lương, tiền công. Không có hướng dẫn về cách xác định thu nhập chịu thuế, không đề cập cổ phiếu ESOP.

Khoản 3 Điều 50 Nghị định 253/2026/NĐ-CP xây dựng cơ chế đầy đủ:

• Nguyên tắc hoãn thuế được giữ nguyên: chưa tính vào thu nhập từ tiền lương, tiền công tại thời điểm nhận cổ phiếu thưởng hoặc mua cổ phiếu ESOP; nghĩa vụ thuế phát sinh khi chuyển nhượng.
• Căn cứ xác định thu nhập chịu thuế của cổ phiếu thưởng là số tiền chi cho người lao động ghi trên sổ sách kế toán của tổ chức trả thu nhập tại thời điểm thưởng. Nếu không xác định được, thu nhập chịu thuế bằng số lượng cổ phiếu thực nhận nhân với mệnh giá; trường hợp giá chuyển nhượng thấp hơn mệnh giá thì tính theo giá thị trường tại thời điểm chuyển nhượng.
• Đối với cổ phiếu ESOP, căn cứ là số tiền chi ghi trên sổ sách tại thời điểm phát hành; nếu không xác định được thì bằng số lượng cổ phiếu thực nhận nhân với mệnh giá trừ đi số tiền người lao động đã bỏ ra để mua. Nếu phát sinh chênh lệch âm thì không phải nộp thuế thu nhập cá nhân từ tiền lương, tiền công đối với phần này.
• Công ty chứng khoán, ngân hàng thương mại nơi cá nhân mở tài khoản lưu ký có trách nhiệm theo dõi riêng số cổ phiếu thưởng, cổ phiếu ESOP và khấu trừ, nộp thuế theo tỷ lệ 10% tương ứng với thu nhập chịu thuế.
• Cá nhân có trách nhiệm kê khai đầy đủ nguồn gốc và giá trị thực hưởng khi lưu ký, đồng thời tổng hợp khoản thu nhập này vào thu nhập chịu thuế từ tiền lương, tiền công trong năm để quyết toán.

Doanh nghiệp có chương trình ESOP hoặc cổ phiếu thưởng cần phối hợp sớm với bộ phận kế toán và công ty chứng khoán để chuẩn bị dữ liệu theo dõi riêng theo yêu cầu mới. Đây là nhóm nội dung có khối lượng công việc chuẩn bị lớn nhất trong toàn bộ các thay đổi lần này.

Bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm hưu trí tự nguyện do người sử dụng lao động mua

Nghị định 253/2026/NĐ-CP thiết lập mức trừ tối đa 03 triệu đồng/tháng áp dụng trên tổng số tiền đóng cho các loại hình bảo hiểm hưu trí bổ sung theo Luật Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm hưu trí tự nguyện và bảo hiểm nhân thọ. Người sử dụng lao động tự phân bổ mức được trừ tối đa này vào một hoặc nhiều hình thức bảo hiểm do người lao động lựa chọn.

Cơ chế khấu trừ 10% trên khoản phí tích lũy tại thời điểm đáo hạn được giữ nguyên. Điểm mới: đối với phần phí bảo hiểm nhân thọ từ ngày 01/01/2026, tiền phí tích lũy chỉ tính trên phần vượt mức quy định tại điểm a khoản 2 Điều 46 Nghị định 253/2026/NĐ-CP. Người sử dụng lao động có trách nhiệm xác định phần vượt mức này và thông tin cho doanh nghiệp bảo hiểm.

Đối với doanh nghiệp bảo hiểm không thành lập và hoạt động theo pháp luật Việt Nam nhưng được phép bán bảo hiểm tại Việt Nam, trách nhiệm khấu trừ 10% thuộc về người sử dụng lao động, thực hiện trước khi trả lương cho người lao động. Cá nhân không phải quyết toán thuế đối với phần thu nhập này.

Mốc thời gian áp dụng, nội dung dễ sai nhất

Đợt thay đổi này có ba mốc thời gian khác nhau cùng tồn tại. Việc áp dụng nhầm mốc là rủi ro thực tế lớn nhất trong quý III và quý IV/2026.

Điểm cần xác nhận với cơ quan thuế quản lý trực tiếp

Ngưỡng khấu trừ 10% đối với thu nhập vãng lai nâng từ 2 triệu lên 5 triệu đồng/lần là quy định thuộc nhóm thu nhập từ tiền lương, tiền công, do đó theo nguyên tắc chung sẽ áp dụng từ kỳ tính thuế năm 2026. Tuy nhiên, khấu trừ là hành vi phát sinh tại từng thời điểm chi trả, trong khi Nghị định 253/2026/NĐ-CP chỉ có hiệu lực từ 01/7/2026.

Trên thực tế, các khoản chi trả từ 2 đến dưới 5 triệu đồng/lần phát sinh trong 6 tháng đầu năm 2026 đã được khấu trừ 10% theo quy định cũ. Phần chênh lệch này về bản chất được xử lý khi cá nhân quyết toán thuế năm 2026, vì khấu trừ chỉ là tạm nộp.

Khuyến nghị: doanh nghiệp áp dụng ngưỡng 5 triệu đồng/lần cho các lần chi trả từ 01/7/2026 trở đi, giữ nguyên số đã khấu trừ trước đó và thuyết minh rõ trong hồ sơ quyết toán. Với các trường hợp giá trị lớn, nên có văn bản xác nhận từ cơ quan thuế quản lý trực tiếp trước khi điều chỉnh.

Khuyến nghị hành động cho doanh nghiệp

Việc cần hoàn thành trong quý III/2026

• Cập nhật phần mềm tính lương và phần mềm kế toán: biểu thuế 5 bậc, mức giảm trừ 15,5 triệu và 6,2 triệu đồng, ngưỡng khấu trừ vãng lai 5 triệu đồng/lần. Chạy đối chiếu song song với bảng tính thủ công trong ít nhất một kỳ lương để kiểm tra kết quả.
• Thông báo tới toàn bộ người lao động về việc nâng ngưỡng thu nhập xác định người phụ thuộc lên 3 triệu đồng/tháng, kèm hướng dẫn đăng ký bổ sung. Nhóm cần rà soát trước tiên là người lao động có cha, mẹ đang hưởng lương hưu ở mức từ 1 đến 3 triệu đồng/tháng – trước đây không đủ điều kiện, nay đã đủ.
• Rà soát toàn bộ hồ sơ người phụ thuộc đang lưu giữ, đối chiếu với danh mục tại Điều 4 Thông tư 87/2026. Ưu tiên nhóm người phụ thuộc là cá nhân khác không nơi nương tựa và nhóm người không có khả năng lao động, vì tiêu chí và loại giấy tờ đã thay đổi.
• Cập nhật căn cứ pháp lý trên toàn bộ biểu mẫu, quy chế lương thưởng, quy chế tài chính, hợp đồng lao động mẫu và hợp đồng dịch vụ mẫu. Thay dẫn chiếu Thông tư 111/2013/TT-BTC bằng Luật 109/2025/QH15, Nghị định 253/2026/NĐ-CP và Thông tư 87/2026/TT-BTC theo đúng nội dung tương ứng.
• Đối với doanh nghiệp có chương trình cổ phiếu thưởng hoặc ESOP: thiết lập cơ chế theo dõi riêng số lượng cổ phiếu, giá trị ghi trên sổ sách kế toán tại thời điểm thưởng hoặc phát hành, và phối hợp với công ty chứng khoán nơi người lao động lưu ký.
• Đối với doanh nghiệp mua bảo hiểm nhân thọ hoặc đóng góp quỹ hưu trí tự nguyện cho người lao động: xác định lại phần phí vượt mức 03 triệu đồng/tháng kể từ 01/01/2026 và thông tin cho doanh nghiệp bảo hiểm theo trách nhiệm được quy định.

Việc cần chuẩn bị cho kỳ quyết toán thuế năm 2026

• Xây dựng bảng đối chiếu số thuế đã khấu trừ theo quy định cũ trong 6 tháng đầu năm với số thuế phải nộp cả năm theo quy định mới, làm cơ sở giải trình chênh lệch.
• Tổng hợp danh sách cá nhân đã làm cam kết không khấu trừ thuế theo mẫu, nộp cho cơ quan thuế khi kết thúc năm tính thuế theo yêu cầu tại khoản 2 Điều 50 Nghị định 253/2026/NĐ-CP.
• Rà soát các khoản chi trả cho người lao động đã chấm dứt hợp đồng lao động trong năm, bảo đảm đã khấu trừ đúng theo quy định mới.
• Với người lao động nước ngoài: xác định lại tình trạng cư trú theo mốc 183 ngày, áp dụng biểu lũy tiến hoặc quy định tại Điều 64 Nghị định 253/2026/NĐ-CP tương ứng. Cá nhân cư trú là người nước ngoài kết thúc hợp đồng trước khi xuất cảnh phải quyết toán thuế hoặc ủy quyền quyết toán.

Căn cứ pháp lý

Kết luận

Câu hỏi thường gặp nhất khi tiếp cận Thông tư 87/2026 là: vì sao một thông tư 6 trang lại thay thế được một thông tư gần 90 trang. Câu trả lời nằm ở chỗ nội dung không bị cắt bỏ mà được nâng cấp về mặt hiệu lực pháp lý. Những quy định từng nằm ở cấp thông tư nay đã ở cấp luật và cấp nghị định.

Với doanh nghiệp, điều này đặt ra ba yêu cầu. Thứ nhất, thay đổi thói quen tra cứu: một câu hỏi về thuế thu nhập cá nhân từ nay cần được trả lời bằng Luật, Nghị định và Thông tư, không chỉ bằng một văn bản duy nhất. Thứ hai, cập nhật lại toàn bộ hệ thống biểu mẫu và căn cứ pháp lý nội bộ. Thứ ba, đặc biệt lưu ý ba mốc thời gian áp dụng khác nhau đang cùng tồn tại trong năm 2026.

Về mặt số học, đây là đợt điều chỉnh có lợi rõ rệt cho người nộp thuế: mức giảm trừ gia cảnh tăng khoảng 41%, biểu thuế được rút gọn và hạ thuế suất ở hai bậc trung gian, ngưỡng khấu trừ vãng lai được nâng lên gấp hơn hai lần, và điều kiện xác định người phụ thuộc được nới rộng gấp ba. Phần việc còn lại thuộc về khâu vận hành: cập nhật đúng, áp dụng đúng mốc và lưu giữ đủ hồ sơ.

Tài liệu mang tính thông tin tham khảo, được biên soạn trên cơ sở Thông tư 87/2026/TT-BTC, Thông tư 111/2013/TT-BTC và các văn bản pháp luật liên quan tại thời điểm phát hành. Việc áp dụng cho từng trường hợp cụ thể cần được xem xét trên hồ sơ thực tế.