Các hình thức quan hệ liên kết theo Nghị định 132

Hình thức quan hệ liên kết là căn cứ pháp lý cốt lõi để xác định một doanh nghiệp có thuộc đối tượng chịu sự điều chỉnh của các quy định về chống chuyển giá hay không. Trong bối cảnh cơ quan Thuế ngày càng siết chặt quản lý đối với các giao dịch nội bộ tập đoàn, việc nhận diện chính xác các bên liên kết theo Nghị định 132/2020/NĐ-CP là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tuân thủ đúng nghĩa vụ kê khai và tối ưu chi phí thuế hợp pháp.

Hình thức quan hệ liên kết là gì trong quản lý thuế

Theo quy định tại Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 và hướng dẫn chi tiết tại Nghị định 132/2020/NĐ-CP, bên có quan hệ liên kết được hiểu là các bên có mối quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua sở hữu, kiểm soát hoặc quản lý. Việc nắm rõ hình thức quan hệ liên kết này giúp doanh nghiệp tự phân loại chính xác các giao dịch kinh tế phát sinh.

Việc xác định đúng hình thức quan hệ liên kết đóng vai trò then chốt trong quản trị rủi ro tài chính. Nếu doanh nghiệp phát sinh giao dịch với bên liên kết mà không kê khai hoặc kê khai sai, rủi ro bị ấn định thuế thu nhập doanh nghiệp và xử phạt hành chính là rất lớn. Cơ quan Thuế hiện nay áp dụng nguyên tắc bản chất quyết định hình thức để xem xét liệu các bên có thực sự độc lập trong việc thiết lập các điều kiện kinh tế hay không. Tại MAN – Master Accountant Network, chúng tôi luôn khuyến nghị các đơn vị nên rà soát kỹ danh mục đối tác dựa trên hình thức quan hệ liên kết ngay từ đầu năm tài chính để tránh các sai sót đáng tiếc về sau.

Các hình thức quan hệ liên kết dựa trên sở hữu vốn chủ sở hữu

Đây là nhóm dấu hiệu dễ nhận diện nhất, căn cứ vào các số liệu cụ thể được ghi nhận trên giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh hoặc báo cáo tài chính của các thực thể kinh tế có hình thức quan hệ liên kết theo vốn.

Tỷ lệ nắm giữ vốn trực tiếp hoặc gián tiếp

Trong cấu trúc sở hữu vốn, các trường hợp sau đây sẽ hình thành nên một hình thức quan hệ liên kết cụ thể giữa các pháp nhân theo quy định tại Điểm a và b Khoản 2 Điều 5 Nghị định 132:

• Một doanh nghiệp nắm giữ trực tiếp hoặc gián tiếp ít nhất 25% vốn góp của chủ sở hữu đối với doanh nghiệp kia.
• Hai doanh nghiệp cùng có ít nhất 25% vốn góp do một bên thứ ba (có thể là pháp nhân hoặc cá nhân) nắm giữ trực tiếp hoặc gián tiếp.

Quan hệ cổ đông trong công ty cổ phần

Đối với loại hình công ty cổ phần, sự chi phối đôi khi không nằm ở con số 25% mà nằm ở vị thế thực tế trong đại hội đồng cổ đông, tạo ra một hình thức quan hệ liên kết đặc thù:

• Doanh nghiệp là cổ đông lớn nhất của doanh nghiệp kia và nắm giữ ít nhất 10% tổng số cổ phần của doanh nghiệp đó.
• Các trường hợp góp vốn gián tiếp thông qua hệ thống công ty con hoặc các công ty liên kết được tính toán cộng dồn theo tỷ lệ sở hữu thực tế của tập đoàn mẹ để xác định hình thức quan hệ liên kết.

Hình thức quan hệ liên kết qua điều hành và kiểm soát nhân sự

Sự chi phối về mặt con người và quyền ra quyết định cũng là yếu tố then chốt tạo nên quan hệ liên kết theo quy định pháp luật hiện hành, dù giữa các bên có thể không phát sinh sở hữu vốn trực tiếp. Doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý hình thức quan hệ liên kết này khi có sự luân chuyển nhân sự cấp cao.

Quyền kiểm soát nhân sự trực tiếp

Mối quan hệ này thường hình thành khi có sự chồng chéo hoặc áp đặt về bộ máy điều hành giữa các bên liên quan theo Điểm e và g Khoản 2 Điều 5 nhằm xác lập hình thức quan hệ liên kết:

• Doanh nghiệp này có quyền bổ nhiệm hoặc bãi miễn đa số thành viên Ban kiểm soát, Ban giám đốc hoặc Hội đồng quản trị của doanh nghiệp kia.
• Một cá nhân nắm quyền quyết định, điều hành tối cao tại cả hai doanh nghiệp khác nhau dựa trên cơ chế bổ nhiệm hoặc ủy quyền quản lý thực tế.

Điều phối bởi bên thứ ba hoặc quan hệ đặc thù

Trong nhiều mô hình kinh doanh, việc điều phối thường diễn ra thông qua các mối quan hệ mật thiết hoặc cấu trúc tập đoàn đa quốc gia dẫn đến hình thức quan hệ liên kết gián tiếp:

• Hai doanh nghiệp cùng chịu sự điều phối trực tiếp hoặc gián tiếp về nhân sự, tài chính từ một cá nhân hoặc một nhóm cá nhân có quan hệ gia đình.
• Quan hệ giữa trụ sở chính tại nước ngoài và các cơ sở thường trú (như chi nhánh hoặc văn phòng đại diện) tại Việt Nam của cùng một pháp nhân nước ngoài là một hình thức quan hệ liên kết điển hình.

Hình thức quan hệ liên kết phát sinh từ giao dịch vay vốn và bảo lãnh

Đây là vấn đề trọng tâm thường bị thanh tra Thuế truy thu, đặc biệt là các quy định tại điểm d Khoản 2 Điều 5 Nghị định 132 liên quan đến cấu trúc nợ vay giữa các doanh nghiệp. Hình thức quan hệ liên kết qua vay nợ đòi hỏi việc tính toán EBITDA vô cùng khắt khe.

Điều kiện xác định quan hệ vay vốn liên kết

Doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý khi phát sinh các khoản vay nợ vượt quá ngưỡng an toàn tài chính được pháp luật quy định nhằm xác định hình thức quan hệ liên kết như sau:

• Khoản vốn vay từ bên kia ít nhất bằng 25% vốn góp của chủ sở hữu doanh nghiệp đi vay.
• Tổng giá trị khoản vốn vay chiếm trên 50% tổng giá trị các khoản nợ trung và dài hạn của doanh nghiệp đi vay.

Trần chi phí lãi vay và các lưu ý quan trọng

Khi đã xác định là bên liên kết thông qua hình thức quan hệ liên kết vay vốn, doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định khống chế chi phí lãi vay tại Điều 15 Nghị định 132:

• Tổng chi phí lãi vay phát sinh được trừ không vượt quá 30% của tổng lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh cộng với chi phí lãi vay và chi phí khấu hao (EBITDA).
• Phần chi phí lãi vay vượt mức 30% sẽ được chuyển sang các kỳ tính thuế tiếp theo nếu EBITDA của kỳ đó cho phép, nhưng thời gian chuyển không quá 05 năm liên tục.

Mối quan hệ liên kết dựa trên yếu tố gia đình và nhân sự

Pháp luật về thuế quy định rất chặt chẽ về các mối quan hệ nhân thân nhằm ngăn chặn việc chuyển lợi nhuận hoặc làm sai lệch kết quả kinh doanh thông qua người thân. Đây là một hình thức quan hệ liên kết dựa trên huyết thống và hôn nhân.

Các đơn vị cần rà soát danh sách thành viên ban điều hành có quan hệ gia đình với đối tác theo các nhóm quy định tại Điểm l Khoản 2 Điều 5 để nhận diện hình thức quan hệ liên kết:

• Nhóm quan hệ trực hệ bao gồm vợ chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi.
• Nhóm quan hệ gián tiếp bao gồm anh chị em cùng cha mẹ, cùng cha khác mẹ hoặc cùng mẹ khác cha.
• Nhóm quan hệ hôn nhân phát sinh như cha mẹ vợ, cha mẹ chồng, con dâu, con rể, anh rể, em rể, chị dâu, em dâu.

Các trường hợp liên kết đặc thù về kinh tế và tài sản vô hình

Sự phụ thuộc vào các nguồn lực kinh tế cũng là một hình thức quan hệ liên kết quan trọng mà doanh nghiệp thường bỏ sót khi tự kê khai. Bạn có thể xem thêm bài viết về căn cứ xác định giao dịch liên kết để có cái nhìn tổng quát hơn.

Các chỉ số dưới đây sẽ quyết định tình trạng liên kết của doanh nghiệp dựa trên thực tế vận hành để xác lập hình thức quan hệ liên kết:

• Doanh nghiệp phụ thuộc vào nguồn cung cấp nguyên vật liệu hoặc sản phẩm đầu ra chiếm trên 50% tổng giá trị sản xuất kinh doanh theo Điểm i và h.
• Các bên sử dụng chung quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ hoặc bằng sáng chế dưới sự kiểm soát của cùng một chủ thể liên quan.
• Một doanh nghiệp nắm quyền chi phối thực tế đối với các quyết định kinh doanh của doanh nghiệp kia thông qua các thỏa thuận thương mại độc quyền, tạo thành một hình thức quan hệ liên kết về kinh tế.

Hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết và nghĩa vụ kê khai

Khi đã xác định có phát sinh hình thức quan hệ liên kết, doanh nghiệp có nghĩa vụ chuẩn bị hệ thống hồ sơ chứng minh tính khách quan của giá giao dịch theo quy định. Việc hướng dẫn lập tờ khai giao dịch liên kết là bước quan trọng để hoàn thiện nghĩa vụ thuế.

Dưới đây là bảng tổng hợp các loại hồ sơ doanh nghiệp cần chuẩn bị căn cứ theo quy mô và tính chất giao dịch:

Bảng danh mục hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết bắt buộc

Loại hồ sơ	Nội dung chính	Đối tượng áp dụng
Phụ lục I	Thông tin về quan hệ liên kết và các giao dịch phát sinh	Tất cả doanh nghiệp có phát sinh liên kết
Hồ sơ quốc gia	Chi tiết về hoạt động kinh doanh và chiến lược tại Việt Nam	Doanh nghiệp đạt ngưỡng doanh thu/giao dịch
Hồ sơ tập đoàn	Thông tin tổng thể về hoạt động của tập đoàn toàn cầu	Doanh nghiệp thuộc tập đoàn đa quốc gia
Báo cáo liên quốc gia	Phân bổ thu nhập và thuế của tập đoàn tại mỗi quốc gia	Tập đoàn có doanh thu trên 18.000 tỷ VNĐ

Lưu ý rằng việc lưu trữ hồ sơ phải được thực hiện trước thời điểm quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp năm. Theo kinh nghiệm từ MAN – Master Accountant Network, doanh nghiệp nên hoàn thiện các phụ lục dựa trên hình thức quan hệ liên kết này đồng thời với báo cáo tài chính để đảm bảo tính nhất quán của số liệu và sẵn sàng cung cấp khi cơ quan Thuế thanh tra.

Các trường hợp doanh nghiệp được miễn kê khai và miễn lập hồ sơ

Không phải mọi doanh nghiệp có quan hệ liên kết đều phải lập bộ hồ sơ xác định giá đầy đủ. Chính phủ đã đưa ra các ngưỡng an toàn tại Điều 19 nhằm giảm bớt gánh nặng tuân thủ cho từng hình thức quan hệ liên kết cụ thể.

Cụ thể, doanh nghiệp có thể thuộc diện miễn lập hồ sơ nếu thỏa mãn các điều kiện sau:

• Tổng doanh thu trong kỳ tính thuế dưới 50 tỷ đồng và tổng giá trị giao dịch liên kết dưới 30 tỷ đồng.
• Doanh nghiệp thực hiện chức năng kinh doanh đơn giản, không sở hữu tài sản vô hình và đạt tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu (ROS) theo ngưỡng quy định.

Dù được miễn lập hồ sơ quốc gia hay hồ sơ tập đoàn, doanh nghiệp vẫn bắt buộc phải kê khai Phụ lục I nếu thực tế có phát sinh các hình thức quan hệ liên kết theo đúng quy định pháp luật hiện hành.

Câu hỏi thường gặp về quan hệ liên kết

Vay vốn ngân hàng thương mại có tạo thành quan hệ liên kết không?

Nếu khoản vay chiếm ít nhất 25% vốn góp và trên 50% tổng nợ trung, dài hạn của doanh nghiệp thì ngân hàng và doanh nghiệp hình thành quan hệ liên kết theo quy định pháp luật.

Doanh nghiệp có cần kê khai nếu chỉ phát sinh quan hệ liên kết mà không có giao dịch?

Doanh nghiệp vẫn có nghĩa vụ xác định và kê khai danh tính các bên có quan hệ liên kết tại Phụ lục I để đảm bảo tính minh bạch theo Luật Quản lý thuế.

Hình thức quan hệ liên kết nào dễ bị cơ quan Thuế truy thu nhất?

Quan hệ liên kết qua giao dịch vay nợ và bảo lãnh thường là trọng tâm kiểm tra do các quy định khắt khe về trần chi phí lãi vay không vượt quá 30% EBITDA.

Người thân của giám đốc điều hành công ty đối tác có được tính là bên liên kết?

Có. Mối quan hệ gia đình của người điều hành doanh nghiệp là căn cứ pháp lý để xác định quan hệ liên kết nhằm ngăn chặn hành vi chuyển lợi nhuận bất hợp lý.

Làm thế nào để giảm thiểu rủi ro khi xác định sai các bên liên kết?

Doanh nghiệp nên thực hiện rà soát định kỳ hệ thống đối tác và tham khảo ý kiến chuyên môn từ các mạng lưới như MAN - Master Accountant Network để đảm bảo hồ sơ kê khai chính xác, đúng hình thức quan hệ liên kết.

Kết luận

Việc nắm vững các hình thức quan hệ liên kết không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động trong kỳ quyết toán thuế mà còn là nền tảng để xây dựng chiến lược tài chính bền vững. Doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật các văn bản hướng dẫn và duy trì hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ để đảm bảo tính tuân thủ tuyệt đối và tránh các rủi ro pháp lý không đáng có trong quá trình vận hành kinh doanh.

Thông tin liên hệ Man – Master Accountant Network

• Địa chỉ: Số 19A, đường 43, phường Tân Thuận, TP. Hồ Chí Minh
• Mobile/Zalo: 0903 963 163 – 0903 428 622
• Email: man@man.net.vn

Nội dung được kiểm duyệt bởi: Ông Lê Hoàng Tuyên – Sáng lập viên & CEO Man, Kiểm toán viên CPA Việt Nam với hơn 30 năm kinh nghiệm trong ngành Kế toán, Kiểm toán và Tư vấn Tài chính.