Tổng hợp 5 phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp

Trong hoạt động kiểm toán hiện đại, việc kiểm tra toàn bộ 100% dữ liệu thường không khả thi do áp lực về thời gian và chi phí. Vì vậy, phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp đóng vai trò cốt yếu giúp kiểm toán viên thu thập bằng chứng đầy đủ để đưa ra kết luận khách quan về tổng thể. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các kỹ thuật chọn mẫu và quy định pháp lý mới nhất áp dụng cho doanh nghiệp năm 2026.

Cách hiểu đúng về phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp

Khái niệm về phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp trong bối cảnh thực thi hiện nay được hiểu là việc áp dụng các thủ tục kiểm toán trên một số phần tử ít hơn 100% tổng số phần tử của một số dư tài khoản hay một nhóm nghiệp vụ. Mục tiêu là giúp kiểm toán viên có căn cứ để đánh giá các đặc điểm của toàn bộ tổng thể đó mà không cần kiểm tra từng chi tiết đơn lẻ.

Ý nghĩa của việc chọn mẫu đối với hiệu quả chi phí và thời gian của cuộc kiểm toán là vô cùng lớn. Thay vì tiêu tốn nguồn lực vào những phần tử nhỏ lẻ, kiểm toán viên có thể tập trung vào những khu vực rủi ro cao, từ đó nâng cao chất lượng báo cáo kiểm toán. Hiện nay, phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp thường được phân loại thành hai nhóm chính bao gồm:

• Chọn mẫu để thực thi các thử nghiệm kiểm toán trực tiếp trên kiểm toán báo cáo tài chính hoặc báo cáo quyết toán dự án.
• Chọn mẫu hồ sơ hợp đồng để kiểm soát chất lượng dịch vụ kiểm toán và kế toán định kỳ theo quy định của Bộ Tài chính.

Nguyên tắc chọn mẫu kiểm toán theo quy định chuẩn mực

Căn cứ pháp lý theo Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12 quy định về quy trình chuẩn mực, mọi cuộc kiểm toán độc lập tại Việt Nam đều phải tuân thủ hệ thống chuẩn mực kiểm toán quốc gia (VSA). Việc vận dụng phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp không phải là một hành động ngẫu hứng mà phải dựa trên các cơ sở khoa học đã được phê duyệt.

Khi thực hiện, kiểm toán viên cần phân tích sự khác biệt giữa các kỹ thuật lấy mẫu chính sau đây:

• Lấy mẫu thống kê: Sử dụng lý thuyết xác suất để tính toán kết quả mẫu và đo lường rủi ro lấy mẫu một cách định lượng.
• Lấy mẫu phi thống kê: Dựa nhiều hơn vào sự xét đoán chuyên môn và kinh nghiệm của kiểm toán viên để lựa chọn phần tử.

Tiêu chí xác định rủi ro và tính trọng yếu trong thiết kế mẫu là bước đệm quan trọng. Nếu mức độ rủi ro được đánh giá là cao, phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp cần được điều chỉnh bằng cách mở rộng kích cỡ mẫu tương ứng để đảm bảo các sai sót trọng yếu không bị bỏ sót.

Các phương pháp chọn mẫu kiểm toán phổ biến và kỹ thuật thực hiện

Việc lựa chọn kỹ thuật nào phụ thuộc vào đặc điểm của từng khoản mục và mục tiêu cụ thể của kiểm toán viên. Để đạt được hiệu quả cao nhất, phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp hiện nay đang ứng dụng rộng rãi các kỹ thuật sau:

• Lựa chọn ngẫu nhiên: Dựa trên bảng số ngẫu nhiên hoặc phần mềm hỗ trợ chuyên dụng để đảm bảo mọi phần tử trong tổng thể đều có cơ hội được chọn ngang nhau.
• Lựa chọn theo hệ thống: Kỹ thuật này sử dụng một khoảng cách mẫu cố định giữa các phần tử sau khi đã xác định được điểm xuất phát ngẫu nhiên đầu tiên.
• Lấy mẫu theo đơn vị tiền tệ: Một biến thể của lấy mẫu thống kê tập trung vào các khoản mục có giá trị lớn, cực kỳ hữu ích trong kiểm toán các khoản nợ phải thu.
• Lựa chọn bất kỳ: Kiểm toán viên chọn mẫu không theo một kỹ thuật toán học nào nhưng vẫn phải đảm bảo tính khách quan và không có định kiến chủ quan.
• Lựa chọn theo khối: Phương pháp này chọn một hoặc nhiều khối các phần tử liên tiếp nhau trong tổng thể, thường áp dụng khi kiểm tra tính liên tục của chứng từ.

Quy trình bốn bước triển khai chọn mẫu kiểm toán chuyên nghiệp

Để phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp có giá trị pháp lý và tính chuyên môn cao, quy trình thực hiện thường được chuẩn hóa qua bốn bước nghiêm rặt:

Đầu tiên là thiết kế mẫu dựa trên mục tiêu kiểm toán và đặc điểm tổng thể để xác định tỷ lệ sai sót dự kiến. Sau đó, kiểm toán viên tiến hành xác định kích cỡ mẫu phù hợp với mức độ rủi ro kiểm soát. Kích cỡ mẫu càng lớn thì rủi ro lấy mẫu càng thấp và độ tin cậy càng cao.

Tiếp theo, thực hiện lựa chọn phần tử cụ thể theo các kỹ thuật đã phê duyệt và triển khai các thủ tục kiểm tra thực tế. Cuối cùng, bước đánh giá kết quả mẫu và phương pháp suy rộng kết quả cho toàn bộ tổng thể sẽ giúp kiểm toán viên kết luận liệu số dư tài khoản đó có trung thực và hợp lý hay không.

Chọn mẫu hồ sơ khi kiểm tra trực tiếp chất lượng dịch vụ kiểm toán

Hoạt động kiểm tra chất lượng dịch vụ của các cơ quan quản lý là bắt buộc để duy trì tính minh bạch của thị trường. Việc áp dụng phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp đối với hồ sơ kiểm soát chất lượng có những đặc thù riêng.

Căn cứ theo Thông tư 157/2014/TT-BTC về kiểm tra trực tiếp chất lượng dịch vụ, đoàn kiểm tra sẽ xem xét phạm vi các hợp đồng đã thực hiện. Các tiêu chí ưu tiên thường tập trung vào các hợp đồng có mức độ rủi ro tiềm tàng cao.

Dưới đây là bảng tổng hợp các quy định về định mức hồ sơ mẫu khi kiểm tra chất lượng dịch vụ:

Lưu ý rằng trong quá trình kiểm tra, đoàn kiểm tra có toàn quyền chọn thêm bất kỳ hồ sơ nào có nghi vấn hoặc các hồ sơ thuộc phạm vi kiểm tra mà không cần phải thông báo trước cho đơn vị.

Lựa chọn hồ sơ khi kiểm tra hoạt động dịch vụ kế toán

Đối với các đơn vị kinh doanh dịch vụ kế toán, việc kiểm tra tính tuân thủ cũng tuân theo những nguyên tắc chọn mẫu khắt khe nhằm bảo vệ quyền lợi của khách hàng và nhà nước.

Căn cứ Thông tư 09/2021/TT-BTC và nội dung sửa đổi bổ sung tại Thông tư 23/2024/TT-BTC, phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp dịch vụ kế toán được thực hiện theo cơ chế phối hợp. Thông thường, một phần hồ sơ sẽ do đối tượng được kiểm tra đề xuất, phần còn lại sẽ do đoàn kiểm tra lựa chọn ngẫu nhiên từ danh sách khách hàng hiện có.

Việc chọn mẫu phải đảm bảo tính đại diện cho các mảng dịch vụ chính mà đơn vị cung cấp như:

• Dịch vụ làm thủ tục về thuế và tư vấn thuế cho doanh nghiệp.
• Dịch vụ ghi sổ kế toán và lập báo cáo tài chính định kỳ.
• Dịch vụ soát xét các khoản mục chi phí và doanh thu.

Các phương pháp chọn mẫu đặc thù trong kỹ thuật và kiểm toán nhà nước

Trong các lĩnh vực đặc thù như kiểm toán kỹ thuật hoặc đầu tư công, phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp thường được thiết kế để bao phủ các địa điểm hoạt động rộng khắp.

Chọn mẫu theo địa điểm đại diện theo Thông tư 19/2025/TT-BKHCN là phương pháp điển hình khi kiểm toán các tổ chức có nhiều chi nhánh. Đoàn kiểm toán sẽ thực hiện kiểm tra tại trụ sở chính và kết hợp chọn mẫu có chủ đích tại các địa điểm có rủi ro cao hoặc quy mô hoạt động lớn nhất.

Đối với mảng đầu tư xây dựng, kỹ thuật chọn phần tử giá trị lớn theo Quyết định 1811/QĐ-KTNN cho thấy sự tập trung vào các gói thầu chiếm tỷ trọng lớn trong tổng mức đầu tư. Công thức tính cỡ mẫu và hệ số rủi ro trong kiểm toán báo cáo quyết toán dự án đầu tư giúp định lượng hóa các sai sót tiềm tàng một cách chính xác nhất.

Kết luận

Việc vận dụng linh hoạt phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp không chỉ giúp kiểm toán viên tối ưu hóa quy trình làm việc mà còn đảm bảo chất lượng của các kết luận kiểm toán. Tổng hợp các phân tích trên, chúng ta thấy rằng việc tuân thủ các mốc luật như Thông tư 23/2024 hay Quyết định 1811/QĐ-KTNN là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tính pháp lý.

Bên cạnh đó, việc lưu giữ đầy đủ hồ sơ tài liệu chứng minh tính hợp lý của mẫu đã chọn là lớp lá chắn bảo vệ uy tín nghề nghiệp của kiểm toán viên. Với sự phát triển của công nghệ 2026, phương pháp chọn mẫu kiểm toán trong doanh nghiệp chắc chắn sẽ ngày càng hoàn thiện, mang lại độ tin cậy cao hơn cho người sử dụng báo cáo tài chính.

Thông tin liên hệ MAN – Master Accountant Network

• Địa chỉ: Số 19A, đường 43, phường Tân Thuận, TP. Hồ Chí Minh
• Mobile/Zalo: 0903 963 163 – 0903 428 622
• Email: man@man.net.vn

Phụ trách sản xuất nội dung bởi: Ông Lê Hoàng Tuyên – Sáng lập viên (Founder) & CEO MAN – Master Accountant Network, Kiểm toán viên CPA Việt Nam với hơn 30 năm kinh nghiệm trong ngành Kế toán, Kiểm toán và Tư vấn Tài chính.