Phân Biệt Thuế, Phí Và Lệ Phí (Cập Nhật 2025) - So Sánh Chi Tiết, Ví Dụ Thực Tế và Văn Bản Pháp Lý

Thuế, Phí và Lệ phí là ba khái niệm cốt lõi trong hệ thống tài chính công, nhưng thường xuyên bị nhầm lẫn. Cả ba đều là khoản thu bắt buộc nộp vào Ngân sách Nhà nước (NSNN), nhưng mục đích, tính chất và cơ chế hoạt động lại hoàn toàn khác biệt.

Bài viết này của MAN – Master Accountant Network sẽ giúp bạn phân biệt phí và lệ phí này thông qua định nghĩa, đặc điểm chuyên sâu (tính cưỡng chế, tính đối giá) và một bảng so sánh chi tiết theo từng khía cạnh. Việc nắm vững các khác biệt này không chỉ giúp cá nhân thực hiện đúng nghĩa vụ mà còn giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí tuân thủ và quản lý rủi ro pháp lý một cách

Thuế là gì? Đặc điểm của thuế

Định nghĩa Thuế theo quy định pháp luật

Thuế được định nghĩa là khoản tiền bắt buộc (mang tính cưỡng chế) mà mọi tổ chức, cá nhân có hoạt động kinh tế hoặc thu nhập thuộc đối tượng chịu thuế phải nộp vào Ngân sách Nhà nước theo các điều kiện được quy định trong Luật.

Tính pháp lý (Authority): Khái niệm và nguyên tắc về Thuế được quy định chi tiết trong Luật Quản lý Thuế số 38/2019/QH14 (có hiệu lực từ 01/7/2020), các Luật Thuế chuyên ngành (như Luật Thuế Giá trị gia tăng, Thuế Thu nhập cá nhân,…) và các văn bản hướng dẫn thi hành. Cụ thể, các quy định chi tiết được hướng dẫn tại Nghị định 126/2020/NĐ-CP. Căn cứ: Khoản 1 Điều 6 Luật Quản lý thuế.
Mục đích sử dụng: Thuế là nguồn thu chủ yếu và quan trọng nhất, dùng để tài trợ cho các hoạt động công cộng và an sinh xã hội, không nhằm mục đích hoàn trả lợi ích trực tiếp cho người nộp.

Căn cứ: Khoản 1 Điều 6 Luật Quản lý thuế

Bốn Đặc điểm Cốt lõi của Thuế (Expertise)

Thuế được nhận diện thông qua bốn đặc điểm sau, giúp phân biệt rõ ràng với Phí và Lệ phí:

Đặc Điểm	Mô Tả Chi Tiết (Tăng cường tính chuyên môn)
1. Tính bắt buộc	Mọi chủ thể thuộc phạm vi chịu thuế đều bị buộc phải thực hiện nghĩa vụ nộp thuế theo thời hạn và mức độ quy định. Đây là quyền lực cưỡng chế của Nhà nước.
2. Tính pháp lý cao	Thuế chỉ được quy định, sửa đổi và ban hành bằng các văn bản luật (Luật Thuế), không phải văn bản dưới luật.
3. Tính không hoàn trả trực tiếp	Khoản tiền thuế sau khi nộp sẽ hòa vào Ngân sách chung. Người nộp không được nhận lại một lợi ích hay dịch vụ cụ thể, riêng biệt tương ứng với số tiền đã nộp.
4. Không mang tính đối giá	Việc nộp thuế không tạo ra một quan hệ trao đổi hay đối ứng trực tiếp giữa Nhà nước và người nộp. Lợi ích người dân nhận được là gián tiếp (an ninh, quốc phòng, cơ sở hạ tầng chung).

Ví dụ về các loại Thuế phổ biến

Để dễ hình dung, một số loại thuế quen thuộc bao gồm:

Thuế Giá trị gia tăng (VAT)
Thuế Thu nhập doanh nghiệp (TNDN)
Thuế Thu nhập cá nhân (TNCN)
Thuế Tiêu thụ đặc biệt (TTĐB)
Thuế Xuất nhập khẩu
Thuế Tài nguyên

Phí là gì? Đặc điểm của phí

Định nghĩa Phí

Phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải trả khi được cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập và tổ chức được cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao cung cấp dịch vụ công (dịch vụ có tính chất phục vụ, mang lại lợi ích trực tiếp).

Ba Đặc điểm Cốt lõi của Phí (Expertise)

Phí khác biệt với Thuế nhờ các đặc điểm sau:

Đặc Điểm	Mô Tả Chi Tiết
1. Tính đối giá trực tiếp	Người nộp phí sẽ nhận được một lợi ích, dịch vụ công tương xứng với số tiền đã trả. Đây là quan hệ trao đổi rõ ràng.
2. Không bắt buộc tuyệt đối	Tính bắt buộc chỉ phát sinh khi có nhu cầu sử dụng dịch vụ công. Nếu tổ chức, cá nhân không sử dụng dịch vụ thì không phải nộp phí.
3. Mục đích sử dụng	Phí được sử dụng chủ yếu để bù đắp chi phí cho việc cung cấp dịch vụ công, quản lý hành chính nhà nước, và có thể bổ sung vào ngân sách nhà nước theo quy định.

Ví dụ về các loại Phí

Phí thường gắn liền với việc sử dụng dịch vụ hoặc tài sản công, ví dụ:

Phí sử dụng đường bộ
Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, chất thải
Phí đăng ký kinh doanh
Phí khai thác tài liệu, thông tin
Phí kiểm dịch, kiểm nghiệm

Căn cứ: Khoản 2 Điều 3 Luật phí và lệ phí

Định nghĩa Lệ phí

Lệ phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải nộp khi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết các công việc hành chính, cung cấp các dịch vụ công cụ thể gắn với quản lý nhà nước theo quy định của pháp luật.

Ba Đặc điểm Cốt lõi của Lệ phí

Đặc Điểm	Mô Tả Chi Tiết
1. Tính bắt buộc khi yêu cầu	Lệ phí phát sinh khi tổ chức, cá nhân có nhu cầu yêu cầu cơ quan nhà nước giải quyết các thủ tục hành chính cụ thể (ví dụ: cấp giấy phép, chứng nhận).
2. Mục đích sử dụng	Lệ phí dùng để bù đắp một phần hoặc toàn bộ chi phí cần thiết cho hoạt động giải quyết thủ tục hành chính và cấp giấy tờ.
3. Mức thu cố định	Mức thu lệ phí thường được quy định cố định (theo mức tuyệt đối) hoặc theo tỷ lệ phần trăm nhỏ, được Nhà nước ấn định sẵn.

3. Ví dụ về các loại Lệ phí

Lệ phí cấp Căn cước công dân/Giấy chứng minh nhân dân
Lệ phí trước bạ (đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản)
Lệ phí cấp giấy phép xây dựng, giấy phép lái xe
Lệ phí đăng ký và kiểm định phương tiện giao thông

Căn cứ: Khoản 1 Điều 3 Luật phí và lệ phí

So sánh sự giống và khác nhau giữa thuế, phí và lệ phí

Như đã nói ở trên, đôi khi những khái niệm thuế, phí và lệ phí thường bị nhầm lẫn với nhau. Vì vậy dưới đây MAN sẽ lập bảng so sánh thuế với phí và lệ phí để bạn đọc dễ dàng theo dõi:

Khía cạnh so sánh		Thuế	Phí	Lệ phí
Khác nhau	I. Giống nhau	Đều là các khoản thu có tính pháp lý bắt buộc mà cá nhân, tổ chức (doanh nghiệp) phải nộp vào Ngân sách Nhà nước (NSNN) theo quy định của pháp luật.
	1. Khái niệm	Thuế là khoản thu mang tính cưỡng chế cao của Nhà nước, không kèm theo lợi ích đối giá hoặc hoàn trả trực tiếp cho người nộp. Phát sinh khi người nộp đáp ứng các điều kiện luật định.	Phí là khoản tiền phải trả nhằm bù đắp chi phí cơ bản và có tính chất phục vụ khi cá nhân/tổ chức sử dụng dịch vụ công do cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp.	Lệ phí là khoản thu gắn liền với việc thực hiện thủ tục hành chính hoặc dịch vụ công phục vụ quản lý nhà nước, nhưng không nhằm mục đích bù đắp chi phí hoạt động.
	2. Ưu điểm	Nguồn thu chủ yếu, ổn định cho NSNN; công cụ điều tiết vĩ mô mạnh mẽ (kinh tế, xã hội); đảm bảo công bằng xã hội (tái phân phối).	Đảm bảo chất lượng dịch vụ công (bù đắp chi phí); tạo tính đối giá và khuyến khích sử dụng có trách nhiệm.	Phục vụ quản lý hành chính hiệu quả và xác lập trật tự pháp lý cho các quyền; nguồn thu hợp pháp, minh bạch, ít biến động.
	3. Nhược điểm	Chi phí tuân thủ và quản lý cao; tính cưỡng chế cao dễ gây gánh nặng và áp lực; ảnh hưởng tiêu cực đến cạnh tranh.	Mức thu cố định bất lợi đối với người thu nhập thấp; rủi ro độc quyền và thiếu động lực cải tiến chất lượng dịch vụ.	Tính cứng nhắc, ít linh hoạt theo chi phí thực tế; phát sinh chi phí cơ hội (thời gian) và rào cản hành chính không cần thiết.
	4. Cơ sở pháp lý	Luật chuyên ngành do Quốc hội ban hành (Luật Thuế GTGT, TNDN, TNCN, TTĐB…); Hướng dẫn chi tiết bởi Nghị định (Chính phủ) và Thông tư (Bộ Tài chính).	Luật Phí và Lệ phí số 97/2015/QH13; Hướng dẫn chi tiết bởi Nghị định 120/2016/NĐ-CP và các Thông tư MỚI NHẤT của Bộ Tài chính về việc điều chỉnh mức thu.	Luật Phí và Lệ phí số 97/2015/QH13; Hướng dẫn chi tiết bởi Nghị định 120/2016/NĐ-CP và các Thông tư MỚI NHẤT của Bộ Tài chính về việc điều chỉnh mức thu.
	5. Mục đích	Huy động nguồn lực tài chính lớn nhất cho NSNN và thực hiện tái phân phối thu nhập nhằm đảm bảo công bằng xã hội.	Nhằm bù đắp chi phí cơ bản để duy trì hoạt động và chất lượng khi cung cấp dịch vụ công cho người sử dụng.	Không nhằm mục đích bù đắp chi phí. Mục đích là đảm bảo nguồn thu cho các hoạt động thực hiện thủ tục hành chính và quản lý nhà nước.
	6. Vai trò đối với nền kinh tế	Công cụ điều tiết vĩ mô trực tiếp; giúp điều chỉnh cơ cấu kinh tế và hình thành chính sách tài chính quốc gia. Thiết lập công bằng giữa các chủ thể kinh doanh.	Hỗ trợ tự chủ tài chính của đơn vị cung cấp dịch vụ; thúc đẩy nguyên tắc “người hưởng lợi trả tiền”, kiểm soát sử dụng lãng phí.	Bù đắp chi phí hành chính gián tiếp, góp phần xác lập tính pháp lý và trật tự cho các giao dịch kinh tế, dân sự.
	7. Tính bắt buộc	Bắt buộc tuyệt đối (cưỡng chế) khi cá nhân/tổ chức đáp ứng đủ các điều kiện theo luật định; Không có sự đối giá trực tiếp.	Bắt buộc có điều kiện (Tự nguyện sử dụng dịch vụ); Có sự đối giá trực tiếp (gắn liền với lợi ích/dịch vụ).	Bắt buộc có điều kiện (Tự nguyện thực hiện thủ tục); Có sự đối giá trực tiếp (thông qua kết quả hành chính).
	8. Phạm vi áp dụng	Phổ quát và rộng rãi đối tượng. Mức thuế suất thường thống nhất cao trên phạm vi toàn quốc.	Hạn chế và có điều kiện (chỉ thu khi có yêu cầu). Mức thu có thể khác biệt tùy thuộc vào địa phương, địa bàn.	Hạn chế và có điều kiện (chỉ thu khi có yêu cầu). Mức thu có thể khác biệt tùy thuộc vào địa phương, địa bàn.
	9. Cơ quan, tổ chức có thẩm quyền tiếp nhận	Hệ thống Cơ quan Thuế Nhà nước chuyên trách (Tổng cục Thuế, Cục Thuế, Chi cục Thuế).	Cơ quan Nhà nước, Đơn vị sự nghiệp công lập, hoặc Tổ chức được Nhà nước ủy quyền cung cấp dịch vụ công.	Chủ yếu là Cơ quan Nhà nước có thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính cụ thể.
	10. Nguyên tắc xác định mức thu	Nguyên tắc điều tiết vĩ mô (Cân đối NSNN, tình hình kinh tế); Chính sách điều tiết định hướng đầu tư và tiêu dùng.	Nguyên tắc bù đắp chi phí hợp lý, hợp lệ cho việc cung cấp dịch vụ; cân nhắc yếu tố xã hội và tính công bằng.	Nguyên tắc đảm bảo công bằng; quy định cố định, không có mục đích bù đắp chi phí. Lệ phí trước bạ tính theo tỉ lệ phần trăm giá trị tài sản.
	11. Ví dụ	Các sắc thuế phổ biến: Thuế GTGT, TNDN, TNCN, TTĐB.	Các khoản thu dịch vụ: Phí sát hạch lái xe, Phí thăm quan, Phí sử dụng đường bộ.	Các khoản thu hành chính: Lệ phí cấp Căn cước công dân, Lệ phí trước bạ, Lệ phí cấp Giấy phép xây dựng.

Phân Biệt Phí và Lệ phí Qua Tình Huống Thực Tế

Nhiều người, kể cả các doanh nghiệp, thường xuyên nhầm lẫn giữa Phí và Lệ phí. Để giải quyết dứt điểm sự nhầm lẫn này, bạn chỉ cần nhớ nguyên tắc cốt lõi: Phí gắn với Dịch vụ và Lệ phí gắn với Thủ tục hành chính.

Dưới đây là một số tình huống thực tế thường gặp giúp chúng ta phân biệt rõ ràng nhất hai khoản thu này:

Tình huống 1: Khi bạn Mua xe và Lưu thông trên đường

Hoạt động	Khoản thu	Phân loại	Lý giải cốt lõi và Thực tế
Đăng ký lần đầu quyền sở hữu xe ô tô/xe máy.	Lệ phí trước bạ	Lệ phí	Khoản thu này sinh ra khi bạn làm thủ tục hành chính để xác lập quyền sở hữu tài sản hợp pháp của mình. Đây là hoạt động quản lý Nhà nước, không nhằm mục đích bù đắp chi phí cung cấp dịch vụ.
Hàng năm người dân đóng tiền để sử dụng đường bộ.	Phí sử dụng đường bộ	Phí	Khoản thu này là tiền trả cho việc sử dụng dịch vụ công ích (hệ thống đường bộ); mục đích là bù đắp chi phí bảo trì, sửa chữa đường sá (có tính đối giá trực tiếp).

Tình huống 2: Cấp Giấy Phép trong Dự án Xây Dựng

Đây là trường hợp kinh điển thể hiện rõ sự khác biệt giữa Phí (dịch vụ thẩm định) và Lệ phí (thủ tục cấp phép):

Hoạt động	Khoản thu	Phân loại	Lý giải cốt lõi và Thực tế
Yêu cầu cơ quan chuyên môn thẩm định thiết kế hoặc báo cáo kinh tế kỹ thuật của dự án.	Phí thẩm định dự án đầu tư xây dựng	Phí	Khoản tiền trả cho một dịch vụ chuyên môn (kiểm tra, đánh giá nội dung kỹ thuật) nhằm bù đắp chi phí thực hiện dịch vụ đó. Nếu bạn không thẩm định, bạn không mất phí.
Cơ quan chức năng thực hiện thủ tục cấp Giấy phép xây dựng cho cá nhân/doanh nghiệp.	Lệ phí cấp Giấy phép xây dựng	Lệ phí	Khoản thu gắn với thủ tục hành chính (công việc quản lý Nhà nước), nhằm xác lập quyền được xây dựng theo luật định sau khi hồ sơ đã đạt yêu cầu.

Tình huống 3: Bảo Vệ Môi Trường và Khai thác Tài nguyên

Hoạt động	Khoản thu	Phân loại	Lý giải cốt lõi và Thực tế
Doanh nghiệp xả thải vượt mức quy định vào môi trường tự nhiên.	Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải/chất thải	Phí	Khoản thu có điều kiện, gắn liền với hành vi sử dụng tài sản/môi trường công và gây ô nhiễm, nhằm bù đắp chi phí xử lý ô nhiễm và bảo vệ môi trường.
Doanh nghiệp khai thác tài nguyên thiên nhiên (ví dụ: khoáng sản) và phải nộp một khoản tiền trên giá trị tài nguyên khai thác.	Thuế Tài nguyên	Thuế	Đây là khoản thu mang tính cưỡng chế cao nhất, không nhằm bù đắp chi phí trực tiếp. Mục đích chính là điều tiết hành vi khai thác và là nguồn thu lớn cho Ngân sách Nhà nước.

Tóm tắt nhanh: Hãy nhớ quy tắc sau

Để xác định một khoản thu là Phí hay Lệ phí, hãy tự hỏi:

Mục đích chính là gì? Nếu là để bù đắp chi phí cung cấp dịch vụ (kiểm tra, thẩm định, sử dụng), đó là Phí.
Mục đích chính là gì? Nếu là để giải quyết thủ tục hành chính, cấp giấy tờ (xác lập quyền/tư cách pháp lý), đó là Lệ phí.

Các câu hỏi thường gặp về Phí và Lệ Phí

Phí và lệ phí khác nhau như thế nào?

Sự khác biệt lớn nhất giữa Phí và Lệ phí nằm ở Mục đích thu và Cơ chế tính toán. Phí là khoản tiền nhằm mục đích bù đắp chi phí cơ bản cho việc cung cấp một dịch vụ công cụ thể (như phí sử dụng đường bộ hoặc phí kiểm dịch). Phí có tính đối giá trực tiếp và cơ chế tính thường dựa trên định mức kinh tế - kỹ thuật. Ngược lại, Lệ phí là khoản tiền thu gắn liền với việc thực hiện thủ tục hành chính hoặc xác lập trật tự pháp lý (như lệ phí cấp Căn cước công dân hoặc lệ phí trước bạ). Lệ phí không nhằm mục đích bù đắp chi phí hoạt động mà chủ yếu phục vụ quản lý Nhà nước, và thường được quy định theo mức cố định (tuyệt đối). Tóm lại, Phí gắn với dịch vụ, Lệ phí gắn với thủ tục hành chính và kết quả pháp lý.

Người dân có được hưởng dịch vụ công cụ thể khi đóng thuế không?

Không. Thuế là nghĩa vụ tài chính bắt buộc và mang tính cưỡng chế cao, hoàn toàn không gắn trực tiếp với bất kỳ dịch vụ công cụ thể hay lợi ích đối giá nào cho người nộp (tính không hoàn trả trực tiếp). Khoản thu này được Nhà nước sử dụng để chi cho các hoạt động quản lý bộ máy, an ninh quốc phòng, đầu tư và phát triển cơ sở hạ tầng chung, thể hiện lợi ích gián tiếp cho toàn xã hội.

Ví dụ cụ thể về thuế, phí và lệ phí là gì?

Các khoản thu này có thể được phân biệt qua ví dụ cụ thể như sau: Thuế gồm Thuế Giá trị gia tăng (GTGT), Thuế Thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và Thuế Thu nhập cá nhân (TNCN). Phí gồm Phí sử dụng đường bộ, Phí bảo vệ môi trường và Phí thẩm định dự án đầu tư. Cuối cùng, Lệ phí gồm Lệ phí cấp Căn cước công dân/Hộ chiếu, Lệ phí trước bạ và Lệ phí đăng ký kinh doanh.

Mục đích chính của việc thu thuế, phí và lệ phí là gì?

Cả ba đều là nguồn tài chính quan trọng của Ngân sách Nhà nước nhưng phục vụ các mục đích khác nhau. Thuế nhằm huy động nguồn lực tài chính lớn nhất và đóng vai trò là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế và xã hội. Phí nhằm bù đắp chi phí để duy trì chất lượng dịch vụ công. Trong khi đó, Lệ phí nhằm đảm bảo nguồn thu cho các hoạt động thực hiện thủ tục hành chính và quản lý Nhà nước, góp phần xác lập tính pháp lý và trật tự cho các giao dịch.

Liên hệ

Nếu bạn vẫn còn bất cứ thắc mắc nào liên quan đến vấn đề thuế, phí và lệ phí, đừng ngần ngại liên hệ ngay với Công ty TNHH Quản Lý Tư Vấn Thuế MAN để được hỗ trợ và giải đáp cụ thể:

Công Ty TNHH Quản Lý Tư Vấn Thuế MAN

Địa chỉ: Số 19A, đường 43, phường Bình Thuận, Quận 7, TP. Hồ Chí Minh

Điện thoại / Zalo: 0903 963 163 – 0903 428 622

Email: man@man.net.vn

Với đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm, am hiểu sâu sắc các quy định pháp luật về thuế và kế toán, chúng tôi sẵn sàng đồng hành cùng bạn, tháo gỡ mọi vướng mắc để hoạt động kinh doanh của bạn luôn suôn sẻ và thành công.