Sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính 2026

Sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính là vấn đề cốt lõi mà các chủ doanh nghiệp và kế toán cần nắm vững để đảm bảo tính minh bạch tài chính. Trong khi dịch vụ kiểm toán cung cấp mức độ đảm bảo hợp lý với quy trình kiểm tra sâu rộng, thì soát xét chỉ mang lại sự đảm bảo hạn chế thông qua các thủ tục phân tích và phỏng vấn. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các quy định mới nhất theo Luật số 56/2024/QH15 để giúp bạn hiểu rõ sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính, từ đó đưa ra lựa chọn tối ưu về chi phí và tính pháp lý.

Khái niệm về kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính

Để hiểu rõ sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính, trước hết chúng ta cần đi sâu vào định nghĩa pháp lý của từng loại hình dịch vụ dựa trên hệ thống luật hiện hành tại Việt Nam.

Kiểm toán báo cáo tài chính

Dựa trên quy định tại Khoản 9 Điều 5 Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12, kiểm toán báo cáo tài chính được hiểu là hoạt động mà các kiểm toán viên hành nghề và doanh nghiệp kiểm toán thực hiện việc kiểm tra, đưa ra ý kiến về tính trung thực cũng như hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu của báo cáo. Đây là một quá trình độc lập, khách quan và đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA). Việc phân tích sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính bắt đầu ngay từ định nghĩa về phạm vi xác minh và các thủ tục thực hiện.

Soát xét báo cáo tài chính

Ngược lại, soát xét báo cáo tài chính là dịch vụ đảm bảo được quy định tại Khoản 1 Điều 3 Thông tư 70/2015/TT-BTC. Hoạt động này thường được thực hiện theo Chuẩn mực Việt Nam về hợp đồng dịch vụ soát xét (VSA 2400). Thay vì kiểm tra chi tiết mọi nghiệp vụ, kiểm toán viên tập trung vào việc đánh giá liệu có phát hiện nào cho thấy số liệu tài chính đang không được trình bày phù hợp với chuẩn mực kế toán hay không. Sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính ở bước này nằm ở tính chất xác nhận thông tin thay vì kiểm tra toàn diện tất cả chứng từ gốc của đơn vị.

Mục tiêu và mức độ đảm bảo của từng loại hình

Mặc dù cả hai đều hướng đến việc tăng cường độ tin cậy của thông tin tài chính, nhưng mức độ cam kết mà kiểm toán viên đưa ra có sự chênh lệch rõ rệt. Chính mức độ đảm bảo này tạo nên sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính trong mắt các nhà đầu tư và cơ quan quản lý.

Đảm bảo hợp lý trong kiểm toán

Trong một cuộc kiểm toán, mục tiêu là đạt được sự đảm bảo hợp lý (Reasonable Assurance). Điều này có nghĩa là kiểm toán viên tin tưởng ở mức độ cao rằng các báo cáo tài chính không chứa đựng sai sót trọng yếu do gian lận hoặc nhầm lẫn. Đây là mức độ đảm bảo cao nhất mà một dịch vụ chuyên nghiệp có thể cung cấp. Sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính tại đây chính là tính khẳng định tuyệt đối hơn về dữ liệu.

Đảm bảo hạn chế trong soát xét

Đối với dịch vụ soát xét, mức độ tin cậy dừng lại ở sự đảm bảo hạn chế (Limited Assurance). Kiểm toán viên không thực hiện đầy đủ các bước xác minh thực tế nên kết luận đưa ra thường có dạng phủ định: “Chúng tôi không thấy có dấu hiệu nào cho thấy báo cáo có sai sót trọng yếu”. Đây là điểm cốt yếu về sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính mà người dùng cần đặc biệt lưu ý khi đọc các công bố thông tin tài chính định kỳ.

Quy trình và thủ tục thực hiện thực tế

Cách thức triển khai công việc thực tế của kiểm toán viên sẽ quyết định khối lượng thời gian và nguồn lực mà doanh nghiệp cần phối hợp. Một lần nữa, sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính được thể hiện rõ qua danh mục công việc.

Các thủ tục bắt buộc khi kiểm toán

Khi thực hiện kiểm toán, quy trình làm việc thường kéo dài và bao gồm nhiều bước xác minh độc lập để thu thập bằng chứng đầy đủ như sau:

• Lập kế hoạch chi tiết và thực hiện đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu trên các khoản mục kinh doanh trọng yếu.
• Tìm hiểu, thử nghiệm và đánh giá tính hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ đang vận hành tại doanh nghiệp.
• Thực hiện các thủ tục xác nhận trực tiếp số dư tài khoản với bên thứ ba như ngân hàng, khách hàng và nhà cung cấp.
• Quan sát trực tiếp quá trình kiểm kê hàng tồn kho cũng như các loại tài sản cố định tại thời điểm khóa sổ kế toán.
• Kiểm tra chi tiết các chứng từ gốc đối với các nghiệp vụ phát sinh trong năm có giá trị lớn hoặc rủi ro tiềm ẩn cao.

Các thủ tục chủ yếu khi soát xét

Hoạt động soát xét diễn ra nhanh chóng hơn nhờ sự tinh gọn trong phương pháp tiếp cận số liệu thông qua các kỹ thuật đặc thù. Sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính thể hiện rõ qua danh mục thủ tục rút gọn dưới đây:

• Thực hiện các thủ tục phân tích so sánh biến động số liệu giữa các kỳ kế toán hoặc đối chiếu thực tế so với kế hoạch đã lập.
• Phỏng vấn trực tiếp ban quản trị và các cá nhân chịu trách nhiệm về tài chính kế toán về các thay đổi trong chính sách kế toán.
• Đánh giá tổng quát về sự phù hợp của việc trình bày báo cáo so với chế độ kế toán hiện hành đang được doanh nghiệp áp dụng.

Bảng tổng hợp sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét

Để quý doanh nghiệp có cái nhìn tổng quan và dễ dàng đối chiếu các tiêu chí kỹ thuật, dưới đây là bảng so sánh chi tiết giúp làm rõ sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính do chúng tôi tổng hợp.

Dựa vào bảng so sánh trên, sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính về cả khía cạnh kỹ thuật lẫn kinh tế đã được làm rõ. Doanh nghiệp nên cân nhắc dựa trên yêu cầu từ các bên liên quan như ngân hàng hoặc cơ quan quản lý nhà nước để có sự lựa chọn dịch vụ phù hợp nhất với điều kiện thực tế của mình năm 2026.

Giá trị pháp lý và đối tượng áp dụng theo luật định 2026

Việc tuân thủ các quy định pháp luật hiện hành là yêu cầu bắt buộc đối với mọi loại hình doanh nghiệp. Với sự ra đời của Luật số 56/2024/QH15, các quy định về đối tượng áp dụng đã được thắt chặt hơn nhằm làm rõ sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính trong thực thi.

Đối tượng bắt buộc phải kiểm toán năm

Theo Điều 37 Luật Kiểm toán độc lập và các văn bản hướng dẫn, sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính là rất lớn đối với những đơn vị sau vì họ không thể lựa chọn soát xét thay cho kiểm toán năm:

• Các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đang hoạt động hợp pháp tại Việt Nam.
• Các tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính, các doanh nghiệp bảo hiểm và tái bảo hiểm.
• Công ty đại chúng, các tổ chức phát hành và công ty chứng khoán đang hoạt động.
• Doanh nghiệp có vốn nhà nước tham gia hoặc các dự án đầu tư công trọng điểm.

Vai trò của soát xét báo cáo tài chính bán niên

Dịch vụ soát xét đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với thị trường chứng khoán. Theo quy định, các công ty niêm yết phải thực hiện soát xét báo cáo tài chính 6 tháng đầu năm. Hoạt động này cung cấp một cái nhìn khách quan về tình hình sức khỏe tài chính của doanh nghiệp, giúp nhà đầu tư nắm bắt sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính trong việc công bố thông tin định kỳ một cách kịp thời và chuyên nghiệp.

Ưu điểm và hạn chế khi lựa chọn dịch vụ

Tùy vào nhu cầu thực tế và năng lực tài chính mà mỗi dịch vụ sẽ mang lại những giá trị riêng cho đơn vị, trong đó sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính nằm ở sự cân bằng giữa chi phí và độ tin cậy:

• Ưu điểm của kiểm toán: Xây dựng sự tin tưởng tuyệt đối cho cổ đông, giúp doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận nguồn vốn vay ngân hàng hoặc kêu gọi đầu tư quốc tế hiệu quả.
• Hạn chế của kiểm toán: Chi phí thường khá cao và đòi hỏi đội ngũ kế toán phải dành nhiều thời gian để giải trình số liệu phức tạp cho kiểm toán viên.
• Ưu điểm của soát xét: Là phương án tối ưu về ngân sách, giúp doanh nghiệp rà soát sai sót nhanh chóng mà vẫn đảm bảo tính chuyên nghiệp cần thiết cho báo cáo giữa kỳ.
• Hạn chế của soát xét: Không thể phát hiện sâu các gian lận tinh vi do sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính nằm ở tính chất hạn chế trong việc xác minh chứng từ thực tế.

Câu hỏi thường gặp về kiểm toán và soát xét

Dưới đây là phần giải đáp cho những thắc mắc phổ biến nhất khi tìm hiểu về sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính.

Kết luận

Việc nắm vững sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính giúp doanh nghiệp không chỉ tuân thủ đúng pháp luật mà còn tối ưu hóa được chi phí vận hành năm 2026. Kiểm toán là công cụ bảo chứng vững chắc cho sự minh bạch dài hạn, trong khi soát xét là phương thức rà soát linh hoạt và hiệu quả giữa kỳ. Doanh nghiệp nên chủ động thảo luận với các tổ chức kiểm toán uy tín để chọn lựa giải pháp dựa trên sự khác biệt giữa kiểm toán và soát xét báo cáo tài chính sao cho phù hợp nhất với mục tiêu kinh doanh của mình.

Nếu bạn đang tìm kiếm giải pháp chuyên nghiệp để giải quyết các vấn đề về tài chính, hãy tham khảo ngay dịch vụ kiểm toán của MAN. Để được tư vấn chi tiết và nhận báo giá phù hợp nhất với quy mô doanh nghiệp, quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp với chúng tôi qua trang liên hệ MAN để nhận được sự hỗ trợ nhanh nhất từ các chuyên gia giàu kinh nghiệm.

Thông tin liên hệ Man – Master Accountant Network

• Địa chỉ: Số 19A, đường 43, phường Tân Thuận, TP. Hồ Chí Minh
• Mobile/Zalo: 0903 963 163 – 0903 428 622
• Email: man@man.net.vn

Nội dung được kiểm duyệt bởi: Ông Lê Hoàng Tuyên – Sáng lập viên & CEO Man, Kiểm toán viên CPA Việt Nam với hơn 30 năm kinh nghiệm trong ngành Kế toán, Kiểm toán và Tư vấn Tài chính..